Śmierć jednego z małżonków w czasie trwającej sprawy rozwodowej może znacząco skomplikować sytuację spadkową. Dopóki rozwód nie zostanie prawomocnie orzeczony, małżeństwo nadal istnieje w świetle prawa. To oznacza, że żyjący małżonek co do zasady może być brany pod uwagę przy dziedziczeniu ustawowym.

Nie zawsze jednak będzie on uprawniony do spadku. Kodeks cywilny przewiduje szczególne rozwiązanie, które pozwala pozbawić małżonka prawa do dziedziczenia po zmarłym, jeżeli przed śmiercią toczyła się sprawa o rozwód albo separację z jego winy.

Podstawa prawna wyłączenia małżonka od dziedziczenia

Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego, jeżeli spadkodawca jeszcze przed śmiercią wystąpił o rozwód albo separację z winy swojego małżonka, małżonek ten może zostać wyłączony od dziedziczenia. Warunkiem jest jednak to, aby żądanie przypisania mu winy było uzasadnione.

Najważniejsze znaczenie ma w tym zakresie art. 940 Kodeksu cywilnego, który stanowi:

Art. 940 § 1 Kodeksu cywilnego
Małżonek jest wyłączony od dziedziczenia, jeżeli spadkodawca wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z jego winy, a żądanie to było uzasadnione.

Art. 940 § 2 Kodeksu cywilnego
Wyłączenie małżonka od dziedziczenia następuje na mocy orzeczenia sądu. Żądać tego może każdy z pozostałych spadkobierców ustawowych, którzy dziedziczyliby razem z małżonkiem. Pozew należy wnieść w terminie sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o otwarciu spadku, jednak nie później niż w ciągu roku od otwarcia spadku.

Przepis ten oznacza, że wyłączenie małżonka od dziedziczenia nie następuje samoistnie. Nawet jeżeli przed śmiercią spadkodawcy toczyła się sprawa rozwodowa, konieczne jest odrębne postępowanie sądowe. Dopiero sąd może stwierdzić, że małżonek nie powinien dziedziczyć po zmarłym.

Wspomniałam już o ogólnej zasadzie wynikającej z § 1 art. 940 Kodeksu cywilnego. Z kolei § 2 tego przepisu wskazuje, kto może wystąpić z takim żądaniem, w jakim terminie należy to zrobić oraz że wyłączenie małżonka od dziedziczenia wymaga orzeczenia sądu. Poniżej wyjaśnię te kwestie bardziej szczegółowo.

Czy trwający rozwód wyklucza dziedziczenie?

Samo złożenie pozwu rozwodowego nie powoduje automatycznie utraty prawa do spadku. Do chwili prawomocnego zakończenia małżeństwa małżonkowie nadal pozostają małżonkami, również na gruncie prawa spadkowego.

Problem pojawia się wtedy, gdy jeden z małżonków umiera przed zakończeniem postępowania. W takiej sytuacji nie zapada już wyrok rozwodowy, ale pozostali spadkobiercy mogą próbować wykazać, że żyjący małżonek nie powinien dziedziczyć, ponieważ był odpowiedzialny za rozpad pożycia małżeńskiego.

Wyłączenie małżonka od spadku

Aby zastosowanie art. 940 Kodeksu cywilnego było możliwe, muszą zostać spełnione określone przesłanki.

Po pierwsze, zmarły małżonek musiał jeszcze za życia żądać rozwodu albo separacji z winy drugiego małżonka. Może to wynikać zarówno z pozwu, jak i ze stanowiska zajętego w toku postępowania.

Po drugie, samo żądanie przypisania winy nie wystarczy. W postępowaniu o wyłączenie od dziedziczenia trzeba wykazać, że było ono zasadne, czyli że drugi małżonek rzeczywiście ponosił winę za rozkład pożycia.

Znaczenie winy w sprawie rozwodowej

Dla wyłączenia małżonka od dziedziczenia nie zawsze konieczne jest udowodnienie jego wyłącznej winy. W wielu przypadkach wystarczające może być wykazanie, że ponosił on winę choćby częściowo.

Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy zmarły domagał się rozwodu z winy obu stron albo jako pozwany w sprawie rozwodowej zgadzał się na rozwód, ale wskazywał na winę współmałżonka. Istotne jest więc nie tylko to, kto formalnie wniósł pozew, ale także jakie stanowisko zajął zmarły w toku postępowania.

Kiedy nie można skorzystać z tego rozwiązania?

Wyłączenie małżonka od dziedziczenia nie będzie możliwe w każdej sprawie rozwodowej. Jeżeli zmarły domagał się rozwodu bez orzekania o winie, podstawy do zastosowania art. 940 Kodeksu cywilnego co do zasady nie wystąpią.

Podobnie będzie wtedy, gdy w toku sprawy zmarły zmienił swoje stanowisko i zrezygnował z żądania ustalenia winy. Przy ocenie sprawy kluczowy jest moment śmierci spadkodawcy i to, jakie żądanie było wtedy aktualne w postępowaniu rozwodowym lub separacyjnym.

Kto może złożyć pozew o wyłączenie małżonka?

Z takim żądaniem nie może wystąpić dowolna osoba z rodziny. Uprawnieni są ci spadkobiercy ustawowi, którzy dziedziczyliby po zmarłym razem z jego małżonkiem.

Najczęściej będą to dzieci spadkodawcy. W niektórych sytuacjach mogą to być również inne osoby, ale zawsze trzeba ocenić konkretny układ rodzinny i zasady dziedziczenia ustawowego. Nie wystarczy samo pokrewieństwo ze zmarłym. Konieczne jest rzeczywiste powołanie do spadku w zbiegu z małżonkiem.

Termin na podjęcie działań

W sprawach o wyłączenie małżonka od dziedziczenia obowiązują krótkie terminy. Pozew należy wnieść w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym uprawniony spadkobierca dowiedział się o śmierci spadkodawcy.

Jednocześnie obowiązuje termin maksymalny. Powództwa nie można wytoczyć później niż po upływie roku od dnia śmierci spadkodawcy. Przekroczenie tego terminu może definitywnie zamknąć drogę do dochodzenia roszczenia.

Skutki wyroku

Jeżeli sąd uwzględni pozew, małżonek zostaje wyłączony od dziedziczenia ustawowego po zmarłym. Skutek ten odnosi się do chwili śmierci spadkodawcy, czyli działa tak, jakby małżonek od początku nie był uprawniony do spadku.

Takie rozstrzygnięcie może mieć istotne konsekwencje majątkowe. Może wpłynąć na udziały pozostałych spadkobierców, a także na możliwość dochodzenia przez małżonka innych roszczeń związanych ze spadkiem, w tym zachowku.

Dlaczego warto działać szybko?

Sprawy dotyczące dziedziczenia w trakcie rozwodu wymagają dokładnej analizy dokumentów z postępowania rozwodowego. Znaczenie mogą mieć pozew, odpowiedź na pozew, pisma procesowe, stanowiska stron, zgłoszone dowody oraz przyczyny rozpadu małżeństwa.

Ze względu na krótkie terminy i konieczność wykazania winy, warto jak najszybciej skonsultować sprawę z prawnikiem. Profesjonalna ocena pozwala ustalić, czy istnieją podstawy do wniesienia pozwu i jakie dowody mogą mieć znaczenie przed sądem.

Nasza kancelaria wspiera klientów w sprawach spadkowych, w tym w postępowaniach dotyczących wyłączenia małżonka od dziedziczenia. Pomagamy w analizie sytuacji prawnej, przygotowaniu pozwu oraz reprezentacji przed sądem. Zapraszam do kontaktu, jeżeli potrzebują Państwo pomocy w podobnej sprawie.