Przemoc domowa stanowi poważne naruszenie praw człowieka i dóbr osobistych. Szczególnie doniosły jest fakt, że dochodzi do niej najczęściej w relacjach, które powinny opierać się na zaufaniu, bezpieczeństwie i wzajemnym poszanowaniu. Zjawisko to może dotyczyć małżonków, partnerów, dzieci, rodziców, osób starszych, osób z niepełnosprawnościami, a także osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym lub w relacji zależności.

W praktyce przemoc domowa nie zawsze przybiera postać widocznych obrażeń ciała. Bardzo często ma charakter psychiczny, ekonomiczny, seksualny albo polega na systematycznym kontrolowaniu drugiej osoby. Z tego względu prawidłowe rozpoznanie przemocy ma istotne znaczenie zarówno dla osoby pokrzywdzonej, jak i dla podjęcia odpowiednich działań prawnych.

Czym jest przemoc domowa?

Zgodnie z ustawą o przeciwdziałaniu przemocy domowej, przemocą domową jest jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie wykorzystujące przewagę fizyczną, psychiczną lub ekonomiczną, które narusza prawa lub dobra osobiste osoby doznającej przemocy. Ochrona ustawowa obejmuje również sytuacje zagrożenia przemocą oraz podejrzenie jej stosowania.

Oznacza to, że przemocą może być nie tylko aktywne działanie, takie jak bicie, grożenie czy poniżanie, ale również zaniechanie, na przykład pozbawianie opieki, środków do życia albo celowe ignorowanie podstawowych potrzeb osoby zależnej.

Przemoc domowa może w szczególności prowadzić do naruszenia godności, wolności, nietykalności cielesnej, zdrowia psychicznego lub fizycznego, a także poczucia bezpieczeństwa osoby pokrzywdzonej.

Formy przemocy domowej

Przemoc domowa może występować w różnych postaciach. W wielu przypadkach kilka form przemocy pojawia się jednocześnie, co utrudnia osobie pokrzywdzonej samodzielne przerwanie krzywdzącej relacji.

Przemoc fizyczna

Przemoc fizyczna polega na naruszaniu nietykalności cielesnej drugiej osoby. Może obejmować między innymi bicie, popychanie, kopanie, szarpanie, duszenie, uderzanie przedmiotami, przytrzymywanie, zamykanie w pomieszczeniu lub inne zachowania powodujące ból, obrażenia albo zagrożenie dla zdrowia i życia.

Nie ma znaczenia, czy działanie sprawcy pozostawiło widoczne ślady na ciele. Już samo naruszenie nietykalności cielesnej może uzasadniać podjęcie kroków prawnych.

Przemoc psychiczna

Przemoc psychiczna często jest trudniejsza do udowodnienia niż przemoc fizyczna, ale jej skutki mogą być równie poważne. Polega na wywieraniu presji emocjonalnej, zastraszaniu, poniżaniu, wyśmiewaniu, grożeniu, izolowaniu od rodziny i znajomych, kontrolowaniu kontaktów, szantażowaniu albo stałym krytykowaniu.

Do przemocy psychicznej można zaliczyć także manipulację, wzbudzanie poczucia winy, odbieranie poczucia własnej wartości oraz działania mające na celu podporządkowanie osoby pokrzywdzonej woli sprawcy.

Przemoc seksualna

Przemoc seksualna obejmuje każde zachowanie naruszające wolność seksualną drugiej osoby. Może polegać na zmuszaniu do kontaktów seksualnych, wymuszaniu określonych praktyk, dotykaniu bez zgody, szantażu seksualnym, zmuszaniu do oglądania treści pornograficznych lub komentowaniu ciała w sposób naruszający godność.

Warto podkreślić, że zgoda na kontakt seksualny musi być dobrowolna. Pozostawanie w małżeństwie, związku partnerskim lub wspólnym gospodarstwie domowym nie oznacza zgody na współżycie ani inne czynności seksualne.

Przemoc ekonomiczna

Przemoc ekonomiczna polega na wykorzystywaniu przewagi finansowej w celu kontrolowania drugiej osoby. Może przybierać formę odbierania pieniędzy, uniemożliwiania podjęcia pracy, kontrolowania wszystkich wydatków, odmawiania dostępu do wspólnych środków, zaciągania zobowiązań bez wiedzy drugiej osoby albo zmuszania jej do podpisywania dokumentów finansowych.

Tego rodzaju przemoc często prowadzi do uzależnienia osoby pokrzywdzonej od sprawcy i utrudnia jej odejście z przemocowej relacji.

Przemoc przez zaniedbanie

W niektórych sytuacjach przemoc może polegać również na zaniechaniu. Dotyczy to zwłaszcza dzieci, osób starszych, chorych lub z niepełnosprawnościami. Przykładami mogą być: brak zapewnienia jedzenia, leków, opieki medycznej, higieny, ogrzewania, bezpiecznych warunków życia albo pozostawianie osoby zależnej bez koniecznej pomocy.

Rodzaje przemocy – przemoc „gorąca” i „chłodna”

W literaturze i praktyce pomocowej spotyka się także podział na przemoc gorącą i przemoc chłodną.

Przemoc gorąca

Przemoc gorąca wiąże się najczęściej z gwałtownym wybuchem emocji. Może przejawiać się krzykiem, awanturami, wyzwiskami, groźbami, niszczeniem przedmiotów albo agresją fizyczną. Sprawca często tłumaczy swoje zachowanie zdenerwowaniem, stresem lub utratą kontroli.

Takie wyjaśnienia nie usprawiedliwiają jednak przemocy. Odpowiedzialność za zachowanie ponosi osoba, która ją stosuje.

Przemoc chłodna

Przemoc chłodna ma bardziej zaplanowany i kontrolowany charakter. Nie zawsze towarzyszą jej gwałtowne emocje. Może polegać na konsekwentnym podporządkowywaniu sobie drugiej osoby, izolowaniu jej, kontrolowaniu, karaniu milczeniem, ograniczaniu pieniędzy albo stosowaniu surowych metod „wychowawczych” wobec dziecka.

Ten rodzaj przemocy bywa szczególnie niebezpieczny, ponieważ może być przedstawiany przez sprawcę jako „dyscyplina”, „troska”, „porządek” albo „działanie dla dobra rodziny”.

Czy jednorazowe zachowanie może być przemocą domową?

Tak. Przemoc domowa nie musi mieć charakteru wieloletniego ani powtarzalnego. Już jednorazowe umyślne zachowanie może zostać uznane za przemoc, jeżeli narusza prawa lub dobra osobiste osoby pokrzywdzonej i wykorzystuje przewagę sprawcy.

W praktyce jednak przemoc bardzo często ma charakter cykliczny. Po akcie przemocy może następować okres przeprosin, obietnic poprawy i pozornego spokoju, po którym dochodzi do kolejnego naruszenia.

Jakie kroki może podjąć osoba doznająca przemocy?

Osoba doznająca przemocy domowej może szukać pomocy zarówno w instytucjach publicznych, jak i u profesjonalnego pełnomocnika. W zależności od sytuacji możliwe jest między innymi:

• zawiadomienie Policji lub prokuratury,
• uruchomienie procedury „Niebieskie Karty”,
• złożenie wniosku o zobowiązanie sprawcy do opuszczenia wspólnego mieszkania,
• uzyskanie zakazu zbliżania się lub kontaktowania,
• dochodzenie alimentów,
• wszczęcie sprawy rozwodowej albo separacyjnej,
• zabezpieczenie kontaktów z dziećmi,
• dochodzenie odpowiedzialności karnej sprawcy.

Dobór właściwych środków zależy od okoliczności konkretnej sprawy, stopnia zagrożenia oraz sytuacji rodzinnej i majątkowej osoby pokrzywdzonej.

Podsumowanie

Przemoc domowa nie ogranicza się wyłącznie do bicia. Może mieć charakter fizyczny, psychiczny, seksualny, ekonomiczny albo polegać na zaniedbaniu. Może być gwałtowna i widoczna, ale może też przybierać formę długotrwałej kontroli, izolacji i podporządkowania.

Osoba doznająca przemocy nie musi pozostawać bez pomocy. Prawo przewiduje instrumenty, które mogą służyć ochronie bezpieczeństwa, zdrowia, godności i wolności osoby pokrzywdzonej. W sytuacji zagrożenia warto jak najszybciej skorzystać z pomocy odpowiednich służb oraz zasięgnąć porady adwokata, który oceni możliwe działania prawne i pomoże dobrać właściwą strategię postępowania.