Rozwód często nie kończy wszystkich spraw między byłymi małżonkami. Jednym z najważniejszych i nierzadko najbardziej konfliktowych tematów pozostaje podział majątku wspólnego. Zanim jednak dojdzie do konkretnych ustaleń, trzeba odpowiedzieć sobie na kilka podstawowych pytań: co dokładnie wchodzi w skład majątku wspólnego, jaką wartość mają poszczególne składniki oraz w jaki sposób majątek ma zostać podzielony.

W praktyce to właśnie ustalenie składu i wartości majątku bywa najtrudniejsze. Małżonkowie często różnie oceniają, które rzeczy powinny zostać objęte podziałem, kto ma do nich większe prawo oraz czy należy rozliczyć nakłady poniesione z majątku osobistego na majątek wspólny albo odwrotnie.

Czym jest majątek wspólny małżonków?

Co do zasady, z chwilą zawarcia małżeństwa między małżonkami powstaje ustawowa wspólność majątkowa. Oznacza to, że przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania małżeństwa przez oboje małżonków albo przez jednego z nich stają się częścią majątku wspólnego.

Nie ma przy tym znaczenia, czy dana rzecz została formalnie kupiona przez jednego z małżonków, czy przez oboje. Jeżeli została nabyta w czasie trwania wspólności ustawowej i nie należy do wyjątków przewidzianych w przepisach, zasadniczo wchodzi do majątku wspólnego.

Do majątku wspólnego należą w szczególności:

• wynagrodzenie za pracę oraz dochody z działalności zarobkowej każdego z małżonków,
• dochody z majątku wspólnego,
• dochody z majątku osobistego każdego z małżonków,
• środki zgromadzone na rachunkach funduszy emerytalnych,
• kwoty składek zapisane na subkoncie w ZUS.

Warto pamiętać, że do majątku wspólnego mogą należeć również przedmioty urządzenia domowego służące obojgu małżonkom. Dotyczy to także sytuacji, gdy zostały one nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca postanowił inaczej.

Majątek osobisty – co nie podlega podziałowi?

Nie wszystko, co posiadają małżonkowie, podlega podziałowi po rozwodzie. Obok majątku wspólnego istnieje również majątek osobisty każdego z małżonków. To składniki, które należą wyłącznie do jednego z nich.

Do majątku osobistego zalicza się między innymi rzeczy i prawa nabyte przed powstaniem wspólności majątkowej, a więc najczęściej przed zawarciem małżeństwa. Majątkiem osobistym są również przedmioty otrzymane w drodze dziedziczenia, zapisu lub darowizny, chyba że osoba przekazująca majątek wyraźnie zastrzegła, że ma on wejść do majątku wspólnego małżonków.

Majątkiem osobistym mogą być także przedmioty służące wyłącznie osobistym potrzebom jednego z małżonków, prawa niezbywalne, określone odszkodowania i zadośćuczynienia, nagrody za osobiste osiągnięcia, prawa autorskie oraz prawa pokrewne.

Istotna jest również zasada surogacji. Oznacza ona, że jeżeli jeden z małżonków sprzeda składnik swojego majątku osobistego, a następnie za uzyskane środki kupi inną rzecz, to ta nowa rzecz również może stanowić jego majątek osobisty. W praktyce takie sytuacje często wymagają jednak dokładnego udokumentowania.

Kiedy można podzielić majątek wspólny?

Podział majątku wspólnego jest możliwy dopiero wtedy, gdy ustanie wspólność majątkowa małżeńska. W trakcie jej trwania żaden z małżonków nie może skutecznie żądać podziału majątku wspólnego.

Najczęściej wspólność majątkowa ustaje w wyniku rozwodu. Może jednak ustać także w innych sytuacjach, na przykład na skutek separacji, unieważnienia małżeństwa, ubezwłasnowolnienia jednego z małżonków, ogłoszenia upadłości albo śmierci małżonka.

Małżonkowie mogą również zdecydować się na zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej, potocznie nazywanej intercyzą. Taka umowa wymaga formy aktu notarialnego. Może zostać podpisana zarówno przed ślubem, jak i w trakcie małżeństwa. Jeżeli rozdzielność majątkowa zostanie ustanowiona jeszcze przed zawarciem małżeństwa, majątek wspólny w ogóle nie powstanie.

Rozdzielność majątkowa może zostać ustanowiona także przez sąd. Jest to możliwe z ważnych powodów, na żądanie jednego z małżonków. W takim przypadku rozdzielność powstaje z dniem wskazanym w wyroku.

Jak można przeprowadzić podział majątku?

Podział majątku może nastąpić na dwa sposoby: polubownie albo przed sądem.

Najprostszym rozwiązaniem jest zawarcie umowy między małżonkami lub byłymi małżonkami. Jest to możliwe wtedy, gdy strony są zgodne co do tego, co wchodzi w skład majątku, ile warte są poszczególne składniki i kto ma je otrzymać. Jeżeli w skład majątku wspólnego wchodzi nieruchomość, umowa o podział majątku musi zostać zawarta w formie aktu notarialnego.

Jeżeli porozumienie nie jest możliwe, sprawę trzeba skierować do sądu. Wniosek o podział majątku wspólnego może złożyć każdy z małżonków lub byłych małżonków. Właściwy jest co do zasady sąd rejonowy miejsca położenia majątku. Jeżeli wspólność ustała wskutek śmierci jednego z małżonków, sprawa może być rozpoznawana łącznie z działem spadku.

Opłata sądowa od wniosku o podział majątku wspólnego wynosi zasadniczo 1.000 zł. Jeżeli strony przedstawią zgodny projekt podziału, opłata jest niższa i wynosi 300 zł.

Co warto przygotować przed podziałem majątku?

Przed rozpoczęciem rozmów albo postępowania sądowego dobrze jest zgromadzić dokumenty dotyczące majątku. Mogą to być między innymi akty notarialne, umowy sprzedaży, potwierdzenia przelewów, dokumenty kredytowe, wyceny nieruchomości, dowody zakupu ruchomości, informacje o rachunkach bankowych czy dokumenty dotyczące działalności gospodarczej.

Im dokładniej zostanie przygotowana lista składników majątku, tym łatwiej ocenić realne możliwości podziału. W niektórych sprawach konieczne może być również rozliczenie kredytu hipotecznego, nakładów na nieruchomość, środków pochodzących z darowizny albo majątku zgromadzonego na rachunkach emerytalnych.

Podsumowanie

Podział majątku po rozwodzie wymaga w pierwszej kolejności ustalenia, co należy do majątku wspólnego, a co stanowi majątek osobisty każdego z małżonków. Dopiero później można przejść do określenia wartości poszczególnych składników i wyboru sposobu ich podziału.

Jeżeli byli małżonkowie są w stanie się porozumieć, podział majątku może zostać przeprowadzony szybciej i bez konieczności prowadzenia długiego postępowania sądowego. Gdy jednak spór dotyczy składu majątku, jego wartości albo sposobu rozliczeń, konieczne może okazać się skierowanie sprawy do sądu.

Warto skorzystać z pomocy prawnika już na etapie negocjacji. Dobrze przygotowana analiza majątku i możliwych rozliczeń może pomóc uniknąć błędów, niepotrzebnych kosztów oraz wieloletniego sporu.