Rozwód kończy małżeństwo, ale nie zawsze definitywnie zamyka wszystkie sprawy między byłymi małżonkami. Jedną z najczęściej występujących kwestii po ustaniu małżeństwa jest podział majątku wspólnego. Dotyczy to w szczególności nieruchomości, środków zgromadzonych na rachunkach bankowych, samochodów, wyposażenia domu, udziałów w przedsiębiorstwach, a także rozliczeń związanych z kredytem hipotecznym.
Podział majątku może zostać dokonany polubownie, na podstawie umowy między małżonkami, albo w postępowaniu sądowym. Wybór właściwej drogi zależy przede wszystkim od tego, czy byli małżonkowie są zgodni co do składu majątku, jego wartości oraz sposobu podziału.
Kiedy można podzielić majątek wspólny?
Majątek wspólny małżonków może zostać podzielony dopiero po ustaniu wspólności majątkowej. Najczęściej dochodzi do tego wskutek rozwodu, jednak nie jest to jedyna sytuacja. Wspólność majątkowa ustaje również m.in. w razie separacji, unieważnienia małżeństwa, ustanowienia rozdzielności majątkowej przez sąd, zawarcia umowy majątkowej małżeńskiej albo ogłoszenia upadłości jednego z małżonków.
Co do zasady, sąd rozwodowy nie zajmuje się szczegółowym podziałem majątku, chyba że jeden z małżonków złoży taki wniosek, a przeprowadzenie podziału nie spowoduje nadmiernej zwłoki w postępowaniu rozwodowym. Wynika to z art. 58 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
W praktyce oznacza to, że podział majątku najczęściej następuje już po prawomocnym zakończeniu sprawy rozwodowej, w odrębnym postępowaniu przed sądem rejonowym.
Kto może uczestniczyć w sprawie o podział majątku?
Podstawowymi uczestnikami postępowania są byli małżonkowie. Jeżeli podział majątku następuje po śmierci jednego z nich, w sprawie mogą brać udział jego spadkobiercy.
W określonych przypadkach uczestnikiem postępowania może być również wierzyciel jednego z małżonków, jeżeli w toku egzekucji zajął roszczenie o podział majątku wspólnego. Szczególne sytuacje mogą dotyczyć także lokali mieszkalnych, zwłaszcza gdy w skład rozliczeń wchodzi prawo do lokalu pozostające w związku z zasobem gminnym lub spółdzielczym.
Czy małżonkowie zawsze mają równe udziały w majątku?
Zasadą jest równość udziałów w majątku wspólnym. Zgodnie z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym.
Nie oznacza to jednak, że w każdej sprawie podział musi nastąpić dokładnie po połowie. Każdy z małżonków może żądać ustalenia nierównych udziałów, jeżeli przemawiają za tym ważne powody oraz stopień, w jakim każdy z małżonków przyczynił się do powstania majątku wspólnego. Podstawą takiego żądania jest art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Przy ocenie przyczynienia się do powstania majątku sąd nie bierze pod uwagę wyłącznie wysokości zarobków. Znaczenie może mieć również osobista praca przy wychowywaniu dzieci, prowadzenie gospodarstwa domowego, zarządzanie majątkiem, a także postawa małżonka wobec obowiązków rodzinnych. Sam fakt, że jeden z małżonków zarabiał więcej, nie przesądza automatycznie o nierównym podziale majątku.
Co rozstrzyga sąd w sprawie o podział majątku?
W postępowaniu o podział majątku wspólnego sąd ustala przede wszystkim:
- jakie składniki wchodzą w skład majątku wspólnego,
- jaka jest ich wartość,
- w jaki sposób majątek ma zostać podzielony,
- czy jednemu z małżonków należą się spłaty lub dopłaty,
- czy należy rozliczyć nakłady, wydatki, pożytki albo spłacone długi.
Zgodnie z art. 567 Kodeksu postępowania cywilnego, w sprawie o podział majątku wspólnego sąd rozstrzyga również o żądaniu ustalenia nierównych udziałów oraz o określonych roszczeniach między małżonkami związanych z majątkiem wspólnym.
W praktyce bardzo istotne są rozliczenia nakładów. Chodzi m.in. o sytuacje, w których jeden z małżonków finansował remont wspólnego mieszkania ze środków osobistych albo ze wspólnego majątku spłacano zobowiązania dotyczące majątku osobistego jednego z małżonków. Podstawowe znaczenie ma tutaj art. 45 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który reguluje zwrot wydatków i nakładów między majątkiem wspólnym a majątkami osobistymi małżonków.
Według jakiej daty ustala się skład i wartość majątku?
W sprawach o podział majątku należy odróżnić dwie kwestie: skład majątku oraz jego wartość. Co do zasady, skład majątku ustala się według stanu z chwili ustania wspólności majątkowej, natomiast wartość składników według cen aktualnych na moment orzekania.
Takie podejście wynika z art. 567 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego w związku z art. 684 Kodeksu postępowania cywilnego, które znajdują zastosowanie przy ustalaniu składu i wartości majątku podlegającego podziałowi.
Ma to duże znaczenie praktyczne. Jeżeli np. wspólne mieszkanie istniało w majątku w dniu ustania wspólności, ale jego wartość rynkowa wzrosła do czasu sprawy sądowej, sąd co do zasady uwzględni aktualną wartość rynkową. Jeżeli natomiast jeden z małżonków bez zgody drugiego zbył składnik majątku albo rozporządził nim w sposób nieuzasadniony, druga strona może domagać się odpowiedniego rozliczenia.
Podział mieszkania po rozwodzie
Jednym z najczęściej spornych składników majątku jest mieszkanie lub dom. W praktyce możliwe są trzy podstawowe sposoby podziału nieruchomości.
Pierwszym rozwiązaniem jest fizyczny podział nieruchomości. W przypadku lokalu mieszkalnego zdarza się to rzadko, ponieważ najczęściej nie ma technicznej ani prawnej możliwości wydzielenia dwóch samodzielnych lokali.
Drugim sposobem jest przyznanie nieruchomości jednemu z małżonków z obowiązkiem spłaty drugiego. To częste rozwiązanie, zwłaszcza gdy jeden z byłych małżonków nadal mieszka w lokalu albo sprawuje bieżącą opiekę nad dziećmi. Sąd może rozłożyć spłatę na raty, jeżeli przemawiają za tym okoliczności sprawy.
Trzecim wariantem jest sprzedaż nieruchomości i podział uzyskanej ceny. Może to nastąpić dobrowolnie, na podstawie porozumienia stron, albo w trybie sądowym. Należy jednak pamiętać, że sprzedaż egzekucyjna zwykle jest mniej korzystna finansowo niż sprzedaż przeprowadzona samodzielnie przez strony na rynku.
Mieszkanie z kredytem hipotecznym a podział majątku
Szczególne problemy pojawiają się wtedy, gdy wspólna nieruchomość jest obciążona kredytem hipotecznym. Sam podział majątku między małżonkami nie zmienia automatycznie umowy kredytowej zawartej z bankiem. Oznacza to, że nawet jeżeli sąd przyzna mieszkanie jednemu z małżonków, oboje byli małżonkowie mogą nadal pozostawać dłużnikami banku.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że przy podziale majątku wspólnego obejmującego nieruchomość obciążoną hipoteką sąd, przyznając ją jednemu z małżonków, co do zasady ustala wartość nieruchomości z pominięciem wartości obciążenia hipotecznego, chyba że szczególne okoliczności przemawiają za innym rozwiązaniem. Tak wynika m.in. z uchwały Sądu Najwyższego z 28 marca 2019 r., III CZP 21/18, oraz z późniejszego orzecznictwa dotyczącego tego zagadnienia.
Dla byłych małżonków oznacza to, że sądowy podział majątku nie „przepisuje” kredytu na jedną osobę. Aby jeden z byłych małżonków został zwolniony z długu, konieczne jest porozumienie z bankiem, najczęściej w formie aneksu do umowy kredytu. Bank nie ma jednak obowiązku wyrażenia zgody na takie rozwiązanie.
Jeżeli po rozwodzie raty kredytu spłaca tylko jeden z byłych małżonków, może on w określonych sytuacjach dochodzić od drugiego zwrotu odpowiedniej części spełnionego świadczenia. Zakres takiego roszczenia zależy od treści umowy kredytowej, sposobu podziału majątku i okoliczności konkretnej sprawy.
Mieszkanie komunalne po rozwodzie
Rozwód nie powoduje automatycznie utraty prawa do korzystania z lokalu komunalnego. Zgodnie z art. 680¹ § 1 Kodeksu cywilnego małżonkowie są najemcami lokalu bez względu na istniejące między nimi stosunki majątkowe, jeżeli najem lokalu służącego zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych rodziny został nawiązany w czasie trwania małżeństwa.
W praktyce oznacza to, że po rozwodzie konieczne może być rozstrzygnięcie, który z byłych małżonków będzie dalej korzystał z lokalu. Sprawa ta może mieć znaczenie również przy wzajemnych rozliczeniach majątkowych, szczególnie gdy prawo do lokalu ma wymierną wartość ekonomiczną.
Czy warto zawrzeć ugodę?
Postępowanie sądowe o podział majątku bywa długotrwałe i kosztowne, zwłaszcza gdy konieczne jest powoływanie biegłych do wyceny nieruchomości, przedsiębiorstwa albo innych składników majątku. Z tego względu w wielu przypadkach korzystnym rozwiązaniem jest ugoda.
Ugoda może zostać zawarta przed sądem, przed mediatorem albo w formie umowy. Jeżeli w skład majątku wchodzi nieruchomość, umowa o podział majątku powinna zostać zawarta w formie aktu notarialnego.
Porozumienie pozwala byłym małżonkom zachować większą kontrolę nad sposobem podziału, terminami spłat oraz dalszym korzystaniem z poszczególnych składników majątku. Nie zawsze jednak ugoda jest możliwa, zwłaszcza gdy strony nie zgadzają się co do wartości majątku, wysokości nakładów albo istnienia podstaw do nierównych udziałów.
Podział majątku po rozwodzie wymaga ustalenia nie tylko tego, co wchodzi w skład majątku wspólnego, ale również wartości poszczególnych składników, ewentualnych nakładów, spłat kredytów oraz sposobu rozliczenia między byłymi małżonkami. Najwięcej sporów pojawia się zwykle przy nieruchomościach, kredytach hipotecznych oraz żądaniu ustalenia nierównych udziałów.
Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy, ponieważ ostateczny sposób podziału zależy od dokumentów, historii finansowania majątku, sytuacji rodzinnej stron oraz możliwości dokonania spłat. Warto zatem przed rozpoczęciem sprawy zgromadzić dokumenty potwierdzające nabycie składników majątku, źródła ich finansowania, historię spłat kredytu, poniesione nakłady oraz aktualną wartość majątku.
