Ugoda w sprawie zachowku często ma zakończyć rodzinny spór szybko, bez procesu i dalszych kosztów. Strony ustalają kwotę zachowku, termin zapłaty, sposób płatności, ewentualne raty oraz zakres dalszych roszczeń. Jeżeli taka ugoda zostaje sporządzona w formie aktu notarialnego, zyskuje szczególne znaczenie dowodowe.
Problem pojawia się wtedy, gdy w akcie notarialnym znajdują się informacje niezgodne z rzeczywistością. Może chodzić na przykład o nieprawdziwe oświadczenie, że zachowek został już zapłacony, że strony nie mają wobec siebie dalszych roszczeń albo że rozliczenie obejmuje całość należności.
W takiej sytuacji należy rozważyć, czy doszło jedynie do sporu cywilnego, czy także do przestępstwa poświadczenia nieprawdy albo wyłudzenia takiego poświadczenia.
Zachowek a ugoda notarialna
Zachowek to roszczenie pieniężne przysługujące najbliższym członkom rodziny spadkodawcy, którzy zostali pominięci przy dziedziczeniu albo otrzymali mniej, niż wynikałoby z przysługującej im ochrony ustawowej.
Podstawą prawną zachowku są przepisy art. 991 i następne k.c. Zgodnie z art. 991 § 1 k.c. uprawnionymi do zachowku są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Przepis ten określa także podstawową wysokość zachowku, czyli połowę wartości udziału spadkowego, który przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, a w przypadku osoby trwale niezdolnej do pracy albo małoletniego zstępnego dwie trzecie wartości tego udziału.
Roszczenie o zachowek może zostać uregulowane w drodze ugody. W praktyce strony mogą ustalić między innymi wysokość zachowku, termin zapłaty, zapłatę w ratach, zabezpieczenie płatności oraz oświadczenie o wyczerpaniu dalszych roszczeń.
Jeżeli ugoda zostaje zawarta przed notariuszem, jej treść powinna dokładnie odpowiadać rzeczywistym ustaleniom stron. Szczególne znaczenie mają postanowienia dotyczące zapłaty zachowku oraz potwierdzenia, że należność została już uregulowana.
Akt notarialny jako dokument urzędowy
Akt notarialny jest dokumentem urzędowym. Oznacza to, że korzysta ze szczególnej mocy dowodowej. Treść aktu może mieć istotne znaczenie w późniejszym postępowaniu cywilnym, egzekucyjnym albo karnym.
Notariusz, sporządzając akt notarialny, powinien czuwać nad należytym zabezpieczeniem praw i słusznych interesów stron. Powinien także udzielić stronom niezbędnych wyjaśnień dotyczących dokonywanej czynności.
Podstawą prawną obowiązków notariusza są przepisy ustawy Prawo o notariacie, w szczególności art. 80 § 2 i § 3 Prawa o notariacie. Zgodnie z art. 80 § 2 Prawa o notariacie notariusz powinien czuwać nad należytym zabezpieczeniem praw i słusznych interesów stron oraz innych osób, dla których czynność może powodować skutki prawne. Zgodnie z art. 80 § 3 Prawa o notariacie notariusz jest obowiązany udzielać stronom niezbędnych wyjaśnień dotyczących dokonywanej czynności notarialnej.
Znaczenie może mieć również art. 81 Prawa o notariacie, zgodnie z którym notariusz ma obowiązek odmówić dokonania czynności notarialnej sprzecznej z prawem.
Nie oznacza to jednak, że każda nieprawdziwa informacja w akcie automatycznie przesądza o odpowiedzialności notariusza. Konieczne jest ustalenie, kto podał nieprawdziwe informacje, czy notariusz miał świadomość ich niezgodności z prawdą oraz czy dana okoliczność miała znaczenie prawne.
Poświadczenie nieprawdy w akcie notarialnym
Podstawowym przepisem dotyczącym poświadczenia nieprawdy jest art. 271 k.k.
Zgodnie z art. 271 § 1 k.k., funkcjonariusz publiczny albo inna osoba uprawniona do wystawienia dokumentu, która poświadcza w nim nieprawdę co do okoliczności mającej znaczenie prawne, podlega odpowiedzialności karnej.
W przypadku aktu notarialnego istotne jest to, czy nieprawdziwy zapis dotyczy okoliczności mającej znaczenie prawne. W sprawach o zachowek taką okolicznością może być na przykład zapłata określonej kwoty, zrzeczenie się dalszych roszczeń, potwierdzenie pełnego rozliczenia albo oświadczenie o braku dalszych należności.
Jeżeli nieprawdziwy zapis został wprowadzony do aktu świadomie przez osobę uprawnioną do wystawienia dokumentu, może powstać odpowiedzialność z art. 271 § 1 k.k. Jeżeli sprawca działa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej, zastosowanie może mieć surowsza kwalifikacja z art. 271 § 3 k.k.
Jeżeli natomiast jedna ze stron podstępnie doprowadziła notariusza do sporządzenia aktu zawierającego nieprawdę, zastosowanie może mieć art. 272 k.k. Przepis ten dotyczy wyłudzenia poświadczenia nieprawdy przez podstępne wprowadzenie w błąd funkcjonariusza publicznego albo innej osoby upoważnionej do wystawienia dokumentu.
Z kolei osoba, która używa dokumentu zawierającego poświadczenie nieprawdy, może ponosić odpowiedzialność na podstawie art. 273 k.k.
Przykłady nieprawdziwych zapisów w ugodzie o zachowek
W praktyce problem może dotyczyć zwłaszcza zapisów, zgodnie z którymi:
Strona uprawniona otrzymała całość należnego zachowku, mimo że zapłata nie nastąpiła.
Zapłata zachowku nastąpiła gotówką przed podpisaniem aktu, mimo że pieniądze nie zostały faktycznie przekazane.
Strony oświadczają, że nie mają wobec siebie żadnych dalszych roszczeń, chociaż jedna ze stron została wprowadzona w błąd co do wartości spadku.
Uprawniony do zachowku potwierdza pełne zaspokojenie roszczenia, mimo że otrzymał tylko część należnej kwoty.
Takie zapisy mogą mieć bardzo poważne konsekwencje. Mogą utrudnić dochodzenie zachowku w przyszłości, zostać wykorzystane w sporze sądowym albo stanowić podstawę do wszczęcia postępowania egzekucyjnego.
Odpowiedzialność karna
W zależności od okoliczności sprawy mogą wchodzić w grę następujące podstawy prawne:
Art. 271 § 1 k.k. dotyczy poświadczenia nieprawdy przez funkcjonariusza publicznego albo inną osobę uprawnioną do wystawienia dokumentu.
Art. 271 § 3 k.k. może mieć zastosowanie, jeżeli poświadczenie nieprawdy następuje w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej.
Art. 272 k.k. dotyczy wyłudzenia poświadczenia nieprawdy przez podstępne wprowadzenie w błąd osoby uprawnionej do wystawienia dokumentu.
Art. 273 k.k. dotyczy używania dokumentu określonego w art. 271 k.k. albo art. 272 k.k.
W sprawach dotyczących ugody o zachowek najczęściej kluczowe jest ustalenie, czy nieprawdziwa informacja została wpisana do aktu świadomie, kto ją podał, jaki miała wpływ na sytuację prawną stron oraz czy została później wykorzystana przeciwko uprawnionemu do zachowku.
Sama niekorzystna treść ugody nie oznacza jeszcze przestępstwa. Odpowiedzialność karna wymaga wykazania, że doszło do poświadczenia nieprawdy dotyczącej okoliczności mającej znaczenie prawne albo że ktoś podstępnie doprowadził do sporządzenia dokumentu zawierającego nieprawdę.
Skutki cywilne nieprawdziwej ugody
Niezależnie od odpowiedzialności karnej, wadliwa ugoda może wywoływać skutki cywilne. Strona może próbować podważyć skuteczność złożonego oświadczenia woli, jeżeli działała pod wpływem błędu, podstępu albo groźby.
Podstawą prawną mogą być w szczególności przepisy art. 84 § 1 k.c., art. 86 § 1 k.c. oraz art. 87 k.c.
Zgodnie z art. 84 § 1 k.c., w razie błędu co do treści czynności prawnej można uchylić się od skutków prawnych swojego oświadczenia woli, z zastrzeżeniem warunków przewidzianych w tym przepisie.
Zgodnie z art. 86 § 1 k.c., jeżeli błąd został wywołany podstępnie przez drugą stronę, uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli jest możliwe także wtedy, gdy błąd nie był istotny oraz gdy nie dotyczył treści czynności prawnej.
Zgodnie z art. 87 k.c., kto złożył oświadczenie woli pod wpływem bezprawnej groźby drugiej strony lub osoby trzeciej, może uchylić się od skutków prawnych swojego oświadczenia, jeżeli z okoliczności wynika, że mógł się obawiać poważnego niebezpieczeństwa osobistego lub majątkowego.
W praktyce osoba uprawniona do zachowku może rozważyć dochodzenie zapłaty brakującej części zachowku, podważenie skuteczności ugody, złożenie zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa albo obronę przed egzekucją, jeżeli akt notarialny zawierał oświadczenie o poddaniu się egzekucji.
Poddanie się egzekucji w akcie notarialnym
W ugodach dotyczących zachowku często pojawia się również oświadczenie dłużnika o poddaniu się egzekucji. Ma ono znaczenie praktyczne, ponieważ może ułatwić dochodzenie należności bez konieczności prowadzenia pełnego procesu o zapłatę.
Podstawą prawną jest przede wszystkim art. 777 § 1 pkt 4 k.p.c. albo art. 777 § 1 pkt 5 k.p.c. Przepisy te określają, kiedy akt notarialny może stanowić tytuł egzekucyjny.
Jeżeli w akcie notarialnym nieprawdziwie wskazano, że zachowek został zapłacony, albo błędnie opisano zakres zobowiązania, może to mieć znaczenie zarówno dla oceny cywilnej, jak i karnej. W niektórych sytuacjach konieczne może być kwestionowanie aktu lub obrona przed egzekucją przy użyciu środków przewidzianych w k.p.c.
Jakie dowody mają znaczenie?
W sprawach dotyczących nieprawdy w akcie notarialnym istotne mogą być zwłaszcza:
- wypis aktu notarialnego,
- projekty aktu notarialnego,
- potwierdzenia przelewów,
- pokwitowania zapłaty,
- korespondencja mailowa,
- wiadomości SMS,
- wiadomości z komunikatorów,
- dokumenty spadkowe,
- zeznania świadków,
- nagrania rozmów, jeżeli mogą zostać wykorzystane zgodnie z przepisami.
Szczególne znaczenie ma ustalenie, czy zapłata zachowku rzeczywiście nastąpiła. Jeżeli w akcie wpisano, że zachowek został zapłacony, a brak jest jakichkolwiek dowodów płatności, może to stanowić ważny argument w sprawie.
Co zrobić, gdy akt notarialny zawiera nieprawdę?
Osoba, która podejrzewa, że w akcie notarialnym dotyczącym zachowku znalazły się nieprawdziwe informacje, powinna w pierwszej kolejności zabezpieczyć dokumenty. Należy zgromadzić akt notarialny, dowody zapłaty albo dowody jej braku, korespondencję ze stroną przeciwną oraz dokumenty dotyczące spadku.
Następnie warto przeanalizować sprawę pod kątem cywilnym i karnym. Ścieżka cywilna służy przede wszystkim ochronie interesu majątkowego, czyli dochodzeniu zapłaty zachowku albo podważeniu skutków ugody. Ścieżka karna służy ustaleniu, czy doszło do przestępstwa z art. 271 § 1 k.k., art. 271 § 3 k.k., art. 272 k.k. albo art. 273 k.k.
W wielu przypadkach obie ścieżki mogą toczyć się równolegle. Nie należy jednak automatycznie zakładać, że każdy niekorzystny akt notarialny stanowi przestępstwo. Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy dokumentów, oświadczeń stron oraz okoliczności zawarcia ugody.
Podsumowanie
Poświadczenie nieprawdy w akcie notarialnym dotyczącym ugody w sprawie zachowku może mieć bardzo poważne konsekwencje prawne. Szczególne znaczenie mają zapisy dotyczące zapłaty zachowku, zrzeczenia się dalszych roszczeń oraz potwierdzenia pełnego rozliczenia między stronami.
Podstawowe znaczenie w takich sprawach mają art. 271 § 1 k.k., art. 271 § 3 k.k., art. 272 k.k. oraz art. 273 k.k. Jeżeli problem dotyczy skuteczności samej ugody, należy także analizować przepisy k.c. dotyczące wad oświadczenia woli, w szczególności art. 84 § 1 k.c., art. 86 § 1 k.c. i art. 87 k.c.
Przed podpisaniem ugody o zachowek należy dokładnie sprawdzić jej treść. Nie należy podpisywać aktu, w którym znajduje się informacja o zapłacie, jeżeli pieniądze nie zostały faktycznie przekazane. Taki zapis może w przyszłości znacząco utrudnić dochodzenie należnych roszczeń.
